Chợ truyền thống trong lòng đô thị hiện đại

03/9/2012 08:10 UTC+7

Cách đây 3 năm, khi người dân khu tập thể Thành Công náo nức rủ nhau đến trụ sở UBND phường để xem mô hình dự án xây dựng lại khu tập thể và cũng là tò mò muốn biết sau khi hoàn thành, gia đình họ sẽ ở tầng mấy, tòa nhà nào trong khu...

 

Rồi con cái họ sẽ học hành thế nào khi trường học được xây lại, sinh hoạt hàng ngày có gì khác không? Sau khi xem dự án, phần lớn những người dân ở đây đều có chung một thắc mắc: “Chợ ở chỗ nào?” Câu trả lời khiến tất cả đều không hài lòng: “Chợ sẽ được đưa vào một tầng trong tòa nhà trung tâm thương mại”. Điều đó có nghĩa là nó sẽ thay đổi hoàn toàn thói quen mua và bán của người dân trong khu dân cư này.

Siêu thị hay chợ truyền thống?

Sống tại đô thị, hầu như không ai là không đi mua sắm tại siêu thị một lần và trải qua cái cảm giác dễ chịu khi đi giữa những kệ đầy hàng hóa, trong bầu không khí mát mẻ của điều hòa và âm nhạc du dương khác hẳn cảm giác nóng bức chen chúc và bẩn thỉu khi bước vào một khu chợ truyền thống. Những trung tâm mua sắm khổng lồ mọc lên với tốc độ chóng mặt tại các đô thị ở Việt Nam những năm gần đây tưởng chừng như sắp “nuốt chửng” những khu chợ truyền thống, nhưng thật ngạc nhiên, văn hóa chợ truyền thống như có một sức mạnh nào đó khiến nó không thể bị xóa bỏ. 

So với trung tâm thương mại hiện đại, chợ truyền thống vẫn có những lợi thế đặc thù. Chợ truyền thống thường nằm ở những vị trí đắc địa và đứng đầu về sự đa dạng của các mặt hàng, cũng như đối tượng phục vụ. Về giá cả, so với siêu thị thì giá ở chợ rõ ràng là cạnh tranh hơn khiến người dân tiết kiệm được phần nào chi tiêu hàng ngày. Còn các tiểu thương cho biết, khi cần lấy hàng, chợ đầu mối truyền thống hay các chợ đặc thù chuyên kinh doanh các mặt hàng công nghiệp như vải, may mặc, giày da… chính là địa chỉ họ tìm đến. Với việc mua buôn, họ có thể mua được với giá thấp và đây là lợi thế mà siêu thị và trung tâm thương mại không có được. Ngoài ra, mua món gì thanh toán món đó, có thể mặc cả… cũng là lợi thế của chợ truyền thống. Với lợi thế là đầu mối của các đại lý bán lẻ, chợ truyền thống thu hút các tiểu thương ở các tỉnh đến lấy hàng với số lượng lớn. Một chủ hàng cho biết, doanh thu chủ yếu của chị là bỏ mối cho tiểu thương các tỉnh lân cận.

 

Bên cạnh vấn đề hàng giả, hàng nhái, điểm yếu lớn nhất của chợ truyền thống là công tác quản lý lỏng lẻo, giao thông và môi trường kém. Để khắc phục những điểm yếu trên, thời gian gần đây, chợ truyền thống đang dần dần được quy hoạch và nâng cấp. Phần lớn các chợ nay đã được sắp xếp một cách quy củ hơn, có khu dành riêng cho các sản phẩm gia dụng, khu quần áo, khu giày dép, khu rau củ, khu trái cây, khu thịt, khu hải sản… Tuy nhiên, điểm khác biệt so với siêu thị là từng khu vực được phân bố diện tích khá rộng, có nhiều chủ hàng riêng lẻ nên khách có thể dễ dàng đối chiếu giá bán.

 

Khi vấn đề thay thế chợ truyền thống bằng hệ thống siêu thị được đặt ra, để bảo vệ quan điểm nên duy trì các khu chợ truyền thống, các chuyên gia của tổ chức HealthBridge (Canada) sau khi đúc rút từ kinh nghiệm của nhiều nước đã đưa ra 7 lý do chợ dân sinh đóng góp cho một thành phố sống tốt. 

 

Văn hóa chợ truyền thống có sức mạnh riêng khiến nó không thể bị xóa bỏ

 

Một là về các mối quan hệ xã hội, chợ dân sinh có một vai trò to lớn đối với sự hòa nhập xã hội của người dân trong các khu dân cư và trong các thành phố. Hai là sự thoải mái về tinh thần, do đó đóng góp cho sức khỏe cộng đồng đối với những người sử dụng chợ. Ba là sự chuyển đổi dinh dưỡng và an toàn thực phẩm, vì thực phẩm để ngoài trời dễ hư hơn trong siêu thị nên thực phẩm được mang ra bán ở chợ cần phải tươi mới mỗi ngày. Thứ tư là đối với những người không khá giả trong xã hội, các chợ dân sinh là nơi họ có thể mua thực phẩm tươi sống với giá phải chăng. Thứ năm là về lối sống văn hóa, các chợ dân sinh được coi là những tài sản quan trọng đóng vai trò chính trong bản sắc của các khu dân cư. Thứ sáu là tác động tốt đến nền kinh tế địa phương. 

 

Các chợ dân sinh được hưởng lợi từ một mạng lưới các cửa hàng hoạt động tốt ở xung quanh, và đồng thời, các cửa hàng cũng được hưởng lợi từ một khu chợ hoạt động tốt. Sự tương tác giữa các chợ, các cửa hàng và sự hiếu khách vì thế là một phần quan trọng của một thành phố hoặc một khu dân cư đa dạng, năng động và hấp dẫn. Cuối cùng là các chợ dân sinh là một trong những thành phần chính kết nối nền kinh tế đô thị và nông thôn. 

 

Nguồn tài nguyên lớn của ngành du lịch Việt Nam

 

Nếu bạn là một khách du lịch, một trong những điểm “phải” đến khi thăm quan một thành phố ở bất cứ nước nào chính là chợ. Đặc biệt là khách du lịch ngoại quốc khi tới Việt Nam, chợ truyền thống chính là nơi đầu tiên họ muốn đến. Khách du lịch ngoại quốc khi được hỏi lý do “đi chợ” thường trả lời rằng luôn cảm thấy có điều gì đó rất cuốn hút ở những khu chợ dân sinh của Việt Nam.

 

Ở các nước phương Tây, khi cần mua sắm, người ta thường tới siêu thị mà ở siêu thị luôn bán đúng giá niêm yết. Đó là điều ngược với truyền thống thích mặc cả của người Việt. Trong siêu thị, “sản phẩm tự nó bán nó” - có nghĩa là khi bạn đến siêu thị, bạn sẽ bị hút vào những sản phẩm đầy màu sắc với những dòng quảng cáo khuyến mại được trưng bày bởi những nhân viên bán hàng của các nhà phân phối được đào tạo bài bản về cách trưng bày sản phẩm. Nhưng ở chợ truyền thống Việt Nam thì khác, việc bạn có chọn mua hàng hay không phụ thuộc vào cái duyên của người bán hàng rất nhiều. Chợ là nơi của những người bán hàng xởi lởi và nhanh nhẹn. Họ phải hiểu sản phẩm cũng như khách hàng của mình để rao bán nó giữa bầu không khí náo nhiệt thậm chí là rất lộn xộn. Chợ là nơi của những phụ nữ thích mặc cả, của những câu trả giá qua lại. Chính khung cảnh đó đã khiến không ít khách du lịch đến từ các nước châu Âu, châu Mỹ cảm thấy thú vị. Và còn thú vị hơn khi chính bản thân cũng được tham gia vào những “cuộc trả giá” như vậy, bởi trả giá là cơ hội để người mua và người bán chứng tỏ khả năng nhạy bén và khéo léo của mình. 

 

Bên cạnh đó, rất nhiều khách du lịch ngoại quốc đã thức dậy từ lúc tờ mờ sáng chỉ cốt để được xem cảnh những xe ba gác, xe gắn máy chất đầy những hoa trái cây tươi, rau tươi và nhiều thứ khác kéo nhau vào các khu chợ trong thành phố và để được chứng kiến cảnh những người bán hàng vội vàng bày biện trước khi những người đi chợ sớm đến mở hàng… Tay cầm máy ảnh, khách du lịch háo hức tìm những góc ngắm đẹp để chụp vội những hoạt động của người đi chợ sớm. Nhìn cái cách họ bận rộn để có những tấm hình đẹp mới biết khách du lịch trân trọng những giá trị truyền thống của chợ dân sinh ở Việt Nam thế nào. Nếu chúng ta để mất đi những khu chợ truyền thống sẽ dẫn đến sự mất mát văn hóa rất lớn cũng như những tổn thất nặng nề đối với ngành du lịch Việt Nam.

 

“Việc mất đi nét văn hóa chợ truyền thống sẽ dẫn đến sự mất mát văn hóa của người dân địa phương. Chính văn hóa địa phương ấy là thứ gắn chặt và làm nên thói quen kinh tế, xã hội của người Việt... Nhiều nước trên thế giới từ Mỹ tới châu Âu và cả châu Á sau khi phá bỏ sự tồn tại của chợ dân sinh, họ mới nhận ra ý nghĩa và giá trị của nó. Và giờ đây việc khôi phục lại những cái chợ trong các đô thị lớn, đang tiêu tốn rất nhiều tiền của và công sức của họ” - TS. Stephanie Geertman - Chuyên gia tư vấn, chương trình "Thành phố sống tốt" của Tổ chức HealthBridge (Canada).

 

Mai Yên Khê

 

Thích và chia sẻ bài này trên:Facebook